Irlandia Północna: Ani jeden historyczny wyrok za homoseksualność nie został usunięty z rejestru karnego

• 

Osiem lat po uchwaleniu przepisów umożliwiających zatarcie historycznych wyroków skazujących za dobrowolne akty homoseksualne w Irlandii Północnej nie usunięto z rejestru karnego ani jednego takiego wpisu. Od uruchomienia procedury w 2018 roku złożono zaledwie trzy wnioski. Wszystkie odrzucono, ponieważ nie spełniały wymogów prawnych. Ministerstwo Sprawiedliwości zapowiada analizę przepisów i rozważenie zmian po kolejnych wyborach do Zgromadzenia Irlandii Północnej.

Ustawa, uchwalona w 2016 roku, ma umożliwić rehabilitację osób skazanych na podstawie przepisów, które zostały później uchylone. Dotyczy nie tylko dobrowolnych stosunków seksualnych między mężczyznami, lecz także takich zarzutów jak „rażąca nieprzyzwoitość” czy podżeganie do aktów homoseksualnych.

Aby wyrok mógł zostać usunięty z rejestru karnego, czyn musiał być dobrowolny, a osoby uczestniczące w nim musiały mieć co najmniej 17 lat. Zachowanie to nie może być również karalne na mocy obecnie obowiązującego prawa. W przypadku osób skazanych, które już nie żyją, ustawa przewiduje automatyczne ułaskawienie z mocą wsteczną. Nie jest ono jednak równoznaczne z usunięciem wpisu z rejestru karnego osoby żyjącej.

Nie wiadomo dokładnie, ile osób zostało skazanych na podstawie dawnych przepisów. Szacuje się, że z możliwości rehabilitacji mogłyby skorzystać setki osób.

Dobrowolne stosunki seksualne między mężczyznami pozostawały w Irlandii Północnej przestępstwem do 1982 roku. Organizacja LGBTIQ+ Rainbow Project wspierała osoby starające się o zatarcie dawnych wyroków.

Jej dyrektor wykonawczy Scott Cuthbertson przyznał w rozmowie z BBC News NI, że niewielka liczba wniosków nie jest dla niego zaskoczeniem. Podkreślił jednak, że brak dotychczasowych decyzji pozytywnych nie oznacza, iż ustawa nie spełnia swojej funkcji. Jego zdaniem ma ona również wymiar symboliczny: potwierdza, że dawne przepisy były niesprawiedliwe, a osoby skazane na ich podstawie nie powinny być nadal obciążone takimi wpisami.

Cuthbertson zachęcił osoby, których dotyczą historyczne wyroki, do skorzystania z procedury, nawet jeśli wiąże się to z powrotem do trudnych doświadczeń z przeszłości. Z zadowoleniem przyjął także zapowiedź przeglądu przepisów, wskazując, że może on zwiększyć świadomość istnienia tej możliwości.

Niewielkie zainteresowanie procedurą tłumaczy również upływ czasu. Jeffrey Dudgeon, wieloletni działacz na rzecz praw obywatelskich, który doprowadził do przełomowego orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie północnoirlandzkiego zakazu aktów homoseksualnych, zwraca uwagę, że wiele osób skazanych na podstawie dawnych przepisów już nie żyje. Inni mogą nie chcieć wracać do traumatycznych wydarzeń.

Dudgeon przypomniał, że w latach poprzedzających dekryminalizację zmieniła się także sytuacja społeczna. Ruch na rzecz praw gejów i lesbijek przekształcił się z niewielkiej grupy domagającej się zniesienia zakazu w zorganizowane środowisko walczące o szersze prawa.

Zdaniem Dudgeona jedną z głównych przeszkód w zatarciu dawnych wyroków jest jednak ograniczony zakres reformy z 1982 roku. Dekryminalizacja obejmowała wówczas wyłącznie dobrowolne akty seksualne między mężczyznami powyżej 21. roku życia, odbywające się w miejscach prywatnych. Wiele spraw sądowych dotyczyło natomiast osób młodszych, kontaktów w miejscach publicznych lub sytuacji, w których obecna była osoba trzecia. Takie przypadki niekoniecznie mieszczą się w kryteriach obowiązującej dziś procedury rehabilitacyjnej.

Tom Hulme, historyk kultury z Queen's University w Belfaście, zwraca uwagę, że historia ścigania gejów i biseksualnych mężczyzn w Irlandii Północnej jest bardziej złożona, niż sugerowałoby samo zniesienie zakazu w 1982 roku.

Po częściowej dekryminalizacji policja nadal wykorzystywała inne przepisy, m.in. dotyczące zachowań seksualnych w miejscach publicznych. Według Hulme'a po 1982 roku liczba aresztowań mężczyzn homoseksualnych i biseksualnych znacząco wzrosła. Część dawnych wyroków dotyczy więc czynów, które formalnie pozostają nielegalne, a tym samym nie kwalifikują się do zatarcia na podstawie obecnych regulacji.

Historyk podkreśla, że osoby te nie były skazywane za samą orientację seksualną, lecz za konkretne zachowania, często związane z kontaktami seksualnymi w przestrzeni publicznej. Jego zdaniem pełne rozliczenie przeszłości wymaga zbadania zarówno ówczesnych warunków społecznych, jak i praktyk policji oraz wymiaru sprawiedliwości. Hulme apeluje o szerszą debatę publiczną i dokładniejsze zbadanie historii osób homoseksualnych i biseksualnych w Irlandii Północnej.

Ministerstwo Sprawiedliwości analizuje obecnie, czy należy rozszerzyć zakres ustawy lub zmienić kryteria przyznawania rehabilitacji. Konkretne propozycje mają zostać przedstawione odpowiednim ministrom po kolejnych wyborach do północnoirlandzkiego Zgromadzenia.

W Anglii, Walii i Szkocji wprowadzono podobne rozwiązania, a wiele historycznych wyroków zostało już uchylonych lub objętych procedurami rehabilitacyjnymi.

W Anglii i Walii początkowo o zatarcie wyroków mogli ubiegać się mężczyźni skazani na podstawie określonych, uchylonych już przepisów. W czerwcu 2023 roku procedurę rozszerzono, obejmując nią także inne osoby, w tym kobiety i byłych członków brytyjskich sił zbrojnych.

W Szkocji funkcjonuje podobny system, a tamtejsze prawo przewiduje również automatyczne ułaskawienie mężczyzn skazanych za dobrowolne akty seksualne z osobami tej samej płci, o ile takie zachowania byłyby obecnie legalne.