Dwie kobiety, jedno dziecko i wspólne geny? Naukowcy badają nowe możliwości

• 

Czy w przyszłości dwie kobiety będą mogły mieć dziecko genetycznie spokrewnione z obiema, bez korzystania z nasienia dawcy? Taką możliwość badają naukowcy pracujący nad gametogenezą in vitro (IVG), czyli wytwarzaniem komórek jajowych i plemników w warunkach laboratoryjnych. Pierwsze eksperymenty na zwierzętach i ludzkich komórkach przyniosły obiecujące wyniki, ale zastosowanie tej metody w medycynie rozrodu wciąż pozostaje odległą perspektywą.

Badacze sprawdzają, czy zwykłe komórki organizmu, na przykład komórki skóry, można przeprogramować tak, aby rozwinęły się w funkcjonalne komórki rozrodcze. Teoretycznie komórka skóry jednej z kobiet mogłaby posłużyć do wytworzenia plemnika, który zapłodniłby komórkę jajową jej partnerki. W ten sposób obie kobiety przekazałyby dziecku materiał genetyczny.

Jednym z badanych podejść jest wykorzystanie indukowanych pluripotentnych komórek macierzystych (iPSC). Dojrzałe komórki, takie jak komórki skóry, są przeprogramowywane do stanu przypominającego komórki macierzyste. Następnie naukowcy próbują skłonić je do rozwoju w inne typy komórek, w tym gamety.

Proces ten wiąże się jednak z poważnymi trudnościami. Zwykłe komórki ludzkiego organizmu mają 46 chromosomów, podczas gdy komórki jajowe i plemniki zawierają zazwyczaj po 23. Konieczne jest więc prawidłowe zmniejszenie liczby chromosomów, a także zapewnienie właściwego dojrzewania komórek i regulacji genów. Szczególnym wyzwaniem pozostaje uzyskanie funkcjonalnych plemników z komórek pochodzących od kobiet, które mają dwa chromosomy X.

Na obecnym etapie nie udało się jeszcze wytworzyć z ludzkich komórek żeńskich plemników, których płodność i bezpieczeństwo zostałyby potwierdzone.

W marcu 2023 roku japoński zespół kierowany przez Katsuhiko Hayashiego opublikował w czasopiśmie „Nature” wyniki eksperymentu, w którym uzyskano funkcjonalne komórki jajowe z komórek myszy o męskim zestawie chromosomów XY. Naukowcy zmienili ich zestaw chromosomowy na XX. Po zapłodnieniu powstałych komórek jajowych urodziło się siedem myszy. Był to pierwszy taki eksperyment u ssaków, choć odsetek powodzenia pozostawał bardzo niski.

Kolejny etap badań opisano we wrześniu 2025 roku. Zespół z Oregon Health & Science University (OHSU), kierowany przez Shoukhrata Mitalipova, przedstawił w „Nature Communications” eksperyment, w którym wykorzystano materiał genetyczny z ludzkich komórek skóry do stworzenia embrionów na wczesnym etapie rozwoju.

Badacze przenieśli jądra komórek skóry do komórek jajowych dawczyń pozbawionych jądrowego DNA, a następnie zastosowali procedurę określaną jako mitomeoza, mającą na celu zmniejszenie liczby chromosomów. Spośród 82 zrekonstruowanych i zapłodnionych komórek jajowych około 9 proc. osiągnęło stadium blastocysty. Większość zarodków przestała rozwijać się wcześniej, a w uzyskanym materiale wykryto nieprawidłowości chromosomalne. Żaden z embrionów nie został wykorzystany do próby ciąży.

Według naukowców zaangażowanych w badanie potrzeba może być co najmniej kolejnych dziesięciu lat prac, zanim będzie można w ogóle rozważyć pierwsze badania kliniczne.

Paula Amato, profesor położnictwa i ginekologii oraz współautorka badania OHSU, wskazuje, że rozwój tej technologii mógłby w przyszłości poszerzyć możliwości osób, które nie mogą mieć dzieci z wykorzystaniem własnych komórek rozrodczych. Dotyczyłoby to również par jednopłciowych, które mogłyby uzyskać możliwość posiadania dziecka genetycznie spokrewnionego z obojgiem partnerów.

Jedną z najważniejszych przeszkód pozostaje jednak imprinting genomowy. To mechanizm regulujący aktywność określonych genów w zależności od tego, czy zostały odziedziczone od matki, czy od ojca. Nieprawidłowości w tym procesie mogą zaburzać rozwój embrionu i wpływać na zdrowie dziecka.

W 2025 roku w czasopiśmie „Cell Stem Cell” opisano narodziny myszy z materiałem genetycznym pochodzącym od dwóch samców. Aby zwierzęta mogły osiągnąć dorosłość, naukowcy musieli wprowadzić zmiany w 20 regionach genetycznych związanych z imprintingiem. Mimo to przeżywalność myszy była niska.

Nie wiadomo, kiedy gametogeneza in vitro mogłaby znaleźć zastosowanie w ludzkiej reprodukcji. Amerykańskie Towarzystwo Medycyny Rozrodu (ASRM) w stanowisku z 2026 roku dotyczącym etycznych aspektów IVG uznało, że w przyszłości technologia może umożliwić parom jednopłciowym posiadanie wspólnych dzieci o pokrewieństwie genetycznym. Jednocześnie organizacja podkreśliła brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa.

Wśród potencjalnych zagrożeń wymienia się nieprawidłowości chromosomalne, zmiany epigenetyczne i nieprzewidziane konsekwencje zdrowotne dla dzieci. Przed ewentualnym zastosowaniem metody u ludzi konieczne będą dalsze badania przedkliniczne, które mogą obejmować również eksperymenty na naczelnych innych niż człowiek.

Technologia rodzi także pytania etyczne i społeczne. Raport brytyjskiej Rady Bioetyki Nuffield z lipca 2025 roku porusza między innymi kwestie zgody na wykorzystanie materiału genetycznego, ochrony dzieci poczętych w ten sposób, nierówności ekonomicznych oraz możliwości tworzenia i selekcji wielu embrionów.

Dla par LGBTQ+ IVG może w przyszłości oznaczać nowe możliwości biologicznego rodzicielstwa. Jednocześnie organizacje zajmujące się etyką medyczną zwracają uwagę, że genetyczne pokrewieństwo nie powinno być traktowane jako warunek uznania rodziny. Rodziny adopcyjne, rodziny korzystające z dawstwa nasienia i inne modele rodzicielstwa nie są przez to mniej wartościowe.