Cofnięcie pośmiertnego odznaczenia Antonio Vallejo Nájery – decyzja o charakterze pamięci i rozliczenia historycznego

Rada Ministrów premiera Hiszpanii zapowiedziała, że 7 lipca 2026 roku zatwierdzi dekret królewski, na mocy którego zostanie cofnięta pośmiertnie odznaczenia Gran Cruz de la Orden Civil de Sanidad przyznana Antonio Vallejo Nájera Lobón. Decyzja ta wpisuje się w szerszy nurt polityki pamięci historycznej oraz redefinicji relacji państwa z dziedzictwem instytucji i postaci związanych z reżimem frankistowskim.

Jego rasistowskie i represyjne publikacje usprawiedliwiały odbieranie tysięcy dzieci więźniarkom politycznym i przekazywanie ich rodzinom nacjonalistycznym. Był jednym z jej czołowych prześladowców i ideologów, którzy traktowali homoseksualizm jako zagrożenie dla zdrowia moralnego i patologię wymagającą surowej reedukacji.

Jego pseudonaukowe teorie eugeniczne stworzyły grunt pod represje wobec osób LGBT+ w Hiszpanii. Osoby nieheteronormatywne były uznawane za aspołeczne i ścigane na mocy ustawy o "włóczęgach i złoczyńcach" (Ley de Vagos y Maleantes), która pozwalała na ich zamykanie w obozach i więzieniach w celu „resocjalizacji”.

Eksperymenty na więźniach: Jako gorący zwolennik eugeniki, uważał marksizm i idee lewicowe za wady wrodzone, co doprowadziło go do przeprowadzania nieludzkich eksperymentów i badań na uwięzionych zwolennikach Republiki w obozach koncentracyjnych (np. w San Pedro de Cardeña).

Seksizm i kontrola ciał: W swoich pracach dotyczących kobiet głosił mizoginistyczne teorie twierdząc m.in., że „zdrowe kobiety są pozbawione popędu seksualnego”, a naturalnym przeznaczeniem kobiet było służenie mężczyznom i reprodukcja.

Cofnięcie odznaczenia uzasadniane jest niezgodnością dorobku Vallejo Nájery z wartościami demokratycznymi, etycznymi i humanitarnymi, które współcześnie stanowią fundament systemu ochrony zdrowia w Hiszpanii. W oficjalnym stanowisku podkreśla się, że medycyna i zdrowie publiczne powinny służyć ochronie godności jednostki oraz praw człowieka, a nie ich naruszaniu.

Antonio Vallejo Nájera, psychiatra wojskowy działający w okresie wojny domowej i dyktatury generała Franco, jest postacią budzącą skrajne oceny historyczne. Jego prace łączyły psychiatrię z ideologią polityczną, w tym z koncepcjami eugenicznymi, które obecnie są jednoznacznie odrzucane przez współczesną naukę. W swoich teoriach próbował przypisywać cechy patologiczne całym grupom społecznym na podstawie ich poglądów politycznych lub przynależności ideologicznej.

Historycy i badacze wskazują, że tego typu podejścia mogły służyć legitymizowaniu represji, kontroli społecznej oraz praktyk takich jak rozdzielanie rodzin i ideologiczna „reedukacja” dzieci osób uznanych za przeciwników reżimu. Współczesna etyka medyczna i psychiatryczna całkowicie odrzuca tego rodzaju praktyki jako sprzeczne z zasadami naukowości, praw człowieka i autonomii pacjenta.

Decyzja o cofnięciu odznaczenia jest interpretowana przez rząd jako akt symboliczny – element polityki pamięci, sprawiedliwości i uznania historycznych krzywd. Podkreśla się również znaczenie tego kroku dla rodzin i ofiar represji, które miały miejsce w okresie dyktatury.

W szerszym kontekście działania te wpisują się w obowiązujące w Hiszpanii ramy prawne dotyczące pamięci demokratycznej, a także w międzynarodowe standardy ochrony praw człowieka. Rząd deklaruje, że tego rodzaju decyzje mają na celu umocnienie etycznych fundamentów systemu ochrony zdrowia oraz wyraźne odcięcie się od praktyk, które wykorzystywały medycynę jako narzędzie ideologiczne i represyjne.

https://youtu.be/ZUu7dlvexI4