Komisja Europejska przeciwko Słowacji. Spór o prawa osób LGBTIQ+ i nadrzędność prawa UE

Komisja Europejska wszczęła postępowanie przeciwko Słowacja w związku z nowelizacją konstytucji, która – zdaniem Brukseli – narusza podstawowe zasady prawa Unii Europejskiej oraz prawa osób LGBTIQ+. Spór dotyczy zarówno ograniczenia adopcji wyłącznie do małżeństw heteroseksualnych, jak i prób nadania prawu krajowemu pierwszeństwa przed regulacjami unijnymi w kwestiach etycznych i kulturowych.

Zgodnie z nowymi przepisami, które mają wejść w życie we wrześniu, adopcja dzieci na Słowacji będzie możliwa wyłącznie dla małżeństw. Ponieważ słowacka konstytucja definiuje małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, osoby tej samej płci zostają w praktyce całkowicie wykluczone z możliwości adopcji.

Nowelizacja została przygotowana z inicjatywy premiera Robert Fico. Oprócz kwestii adopcji wprowadza ona również zapis podkreślający nadrzędność prawa krajowego nad prawem UE w sprawach dotyczących rodziny, moralności i tożsamości kulturowej. Według władz w Bratysławie zmiany mają chronić „tradycyjne wartości” oraz suwerenność państwa.

Komisja Europejska uznała jednak, że takie rozwiązania podważają fundamenty wspólnotowego porządku prawnego. W wydanym stanowisku podkreślono, że żadne państwo członkowskie nie może jednostronnie ograniczać stosowania prawa UE poprzez odwoływanie się do kompetencji krajowych, szczególnie jeśli prowadzi to do dyskryminacji obywateli.

Bruksela wskazuje przede wszystkim na możliwe naruszenie zasady pierwszeństwa prawa unijnego, obowiązku jednolitego stosowania prawa UE oraz postanowień Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. Komisja przypomniała, że wszystkie państwa członkowskie są zobowiązane do przestrzegania unijnych standardów ochrony praw człowieka, niezależnie od krajowych sporów politycznych czy ideologicznych.

Słowacja ma obecnie dwa miesiące na przedstawienie odpowiedzi na zarzuty Komisji. Jeśli Bruksela uzna wyjaśnienia za niewystarczające, sprawa może zostać skierowana do Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w Luksemburgu. W skrajnym przypadku może to doprowadzić do uznania słowackich przepisów za sprzeczne z prawem UE oraz nałożenia kar finansowych.

Spór wpisuje się w szerszy konflikt między instytucjami unijnymi a częścią państw Europy Środkowo-Wschodniej dotyczący praworządności i praw osób LGBTQIA+. Podobne postępowania Komisja prowadziła wcześniej wobec Węgry oraz Polska, m.in. w sprawach ograniczania praw mniejszości seksualnych czy podważania nadrzędności prawa unijnego.

Eksperci podkreślają, że wynik postępowania może mieć znaczenie wykraczające poza samą Słowację. Ewentualny wyrok Trybunału może stać się ważnym precedensem określającym granice kompetencji państw członkowskich w kwestiach światopoglądowych oraz zakres ochrony praw podstawowych w całej Unii Europejskiej.